Zboża ozime, a zwłaszcza jęczmień ozimy i pszenica ozima narażone są na infekcje chorobami wirusowymi przenoszonymi głównie przez mszyce. W wymienionych gatunkach zdecydowanie największym problemem jest żółta karłowatość jęczmienia. Natomiast w 2025 roku polscy naukowcy odkryli, że na zbożach może występować kolejna choroba powodowana przez wirusa smugowatej mozaiki zbóż.
Spis treści
Brak możliwości zwalczania
Wspólną cechą charakterystyczną dla wszystkich chorób powodowanych przez mszyce jest brak możliwości ich zwalczania przy pomocy środków ochrony roślin. Dlatego też bardzo ważną rolę ogrywa działanie profilaktyczne, czyli należy maksymalnie wykorzystać metody niechemiczne:
- płodozmian
- wykorzystanie zdrowego materiału siewnego
- unikanie sąsiedztwa plantacji zbóż ozimych i kukurydzy
- właściwa agrotechnika upraw sąsiednich, np. eliminacja samosiewów zbóż z rzepaku ozimego
Część chorób wirusowych jest przenoszonych przez szkodniki, które mogą być zwalczane przy pomocy insektycydów. Dlatego też należy prowadzić monitoring ich obecności na roślinach uprawnych i wykonać zabieg zgodnie z zasadami Integrowanej Ochrony Roślin. Niestety nie wszystkie wektory wirusów mogą być zaobserwowane gołym okiem i zwalczane przy pomocy środków grzybobójczych.
Nowe zagrożenie dla zbóż
Eksperci z Instytutu Ochrony Roślin, Państwowego Instytutu Badawczego monitorują stan fitosanitarny plantacji roślin uprawnych. W 2025 roku na podstawie swoich obserwacji stwierdzili na polach zbóż w aż 10 województwach obecność nowej choroby powodowanej przez wirusa smugowatej mozaiki zbóż (Tritimovirus tritici, wheat streak mosaic virus, WSMV).
Co jest wektorem wirusa WSMV?
Podobnie jak w przypadku innych chorób wirusowych do rozprzestrzeniania się smugowatej mozaik zbóż niezbędny jest udział wektora — szpeciela Aceria tosichella. Niestety ten agrofag jest tak niewielkich rozmiarów, że nie można dostrzec go gołym okiem. Szpeciel żeruje nie tylko na zbożach, ale także występuje na trawach dzikorosnących. Miejsce jego występowania na roślinach żywicielskich uniemożliwia jego eliminację przy pomocy środków ochrony roślin. Po przeniesieniu na rośliny zbóż rozpoczyna żerowanie w pochwach liściowych.
Jak wyglądają objawy smugowatej mozaiki zbóż?
Symptomy choroby widoczne są na blaszce liściowej w postaci żółto zielonych lub nawet czerwononabiegłych smug. Niestety objawy są mało charakterystyczne i mogą być mylone z powszechnie występującymi chorobami powodowanymi przez grzyby. Rośliny, w których rozwija się wirus WSMV są bardziej podatne na infekcje chorobami grzybowymi oraz są w gorszej kondycji. Są bardziej podatne na stres abiotyczny (np. susza, promieniowanie UV), dlatego też mają mniejszą zdolność produkcyjną.
Wirus smugowatej mozaiki zbóż nie jest aktualnie dużym problemem gospodarczym, ale bardzo niepokojąca jest jego możliwość przenoszenia z materiałem siewnym. W związku z tym plantacje, na których wystąpił, nie mogą być źródłem materiału siewnego. Wysokiej jakości, certyfikowany materiał siewny, który minimalizuje ryzyko przenoszenia podobnych infekcji, można znaleźć pod adresem: https://osadkowski.pl/material-siewny–c-001095.
Smugowata mozaika zbóż – nowe zagrożenie na polskich polach
Wykrycie w Polsce wirusa smugowatej mozaiki zbóż (WSMV), przenoszonego przez niewidocznego gołym okiem szpeciela, stanowi kolejne wyzwanie dla plantatorów zmagających się z infekcjami wirusowymi. Patogen ten, dający trudne do jednoznacznego zdiagnozowania objawy na blaszkach liściowych, drastycznie osłabia kondycję upraw i zwiększa ich podatność na inne czynniki stresowe. Z uwagi na całkowity brak możliwości chemicznego zwalczania wektora tej choroby, fundamentem skutecznej strategii ochronnej staje się rygorystyczna profilaktyka agrotechniczna oraz bezwzględne stosowanie pewnego, wolnego od wirusów materiału siewnego.